ماکو در ميان دو سنگلاخ آزمون توسعه‌ي نوين و انجماد بوروکراتيک

به گزارش آرازآذربايجان، فروزان که خود پنج سال مديرعامل سابق منطقه ازاد تجاري ماکو بوده است، در آغاز سفر يک‌روزه‌اش به صراحت اعتراف کرد: من مديون مردم عزيز منطقه هستم. اين عذرخواهي، هرچند کوتاه، گوياترين اقرار رسمي به فاصله ميان ظرفيت‌هاي عظيم ژئواکونوميک ماکو و عملکرد واقعي حاکميت توسعه‌اي در اين نقطه از کشور است.مسئله‌اي که اين تحليل مي‌کوشد پاسخ دهد روشن است: چرا منطقه‌اي که سالانه بخش عمده‌اي از نزديک به 130 ميليون تن کالاي وارداتي کشور از مسير آن مي‌گذرد و نود و نه درصد اين جريان از مناطق آزاد عبور مي‌کند، هنوز نتوانسته از جايگاه يک بارانداز سنتي فراتر رود و به گرانيگاه ترانزيت شرق غرب بدل شود؟
پاسخ، نه در کمبود منابع طبيعي و موقعيت جغرافيايي، بلکه در ساختار نهادي و اقتصاد سياسي حاکم بر مديريت اين منطقه جست‌وجو مي‌شود: فقدان پنجره واحد، تعويق و ابهام در اجراي ماده 65خام‌فروشي در اوج ظرفيت کشاورزي، صف‌هاي20 روزه کاميون‌ها در گمرکات بازرگان و پلدشت، ترافيک ترانزيت و کمبود تيرپارک هاي هوشمند و معطل‌ماندن بازارچه مرزي ساري‌سو است
شناسنامه سفر و لايه‌هاي ميداني روايت
اين سفر که در قالب مأموريت يک‌روزه و در هفته دولت انجام شد، برنامه‌اي فشرده و چندلايه داشت: بازديد از تقاطع سه‌راهي شوط با هزينه‌اي بالغ بر 402 ميليارد و 902 ميليون و 827 هزار و 43 ريال با کارفرمايي سازمان منطقه آزاد ماکو و مشاوره »بهساز لرزه ملل« بازديد از پروژه دشت زيتون شرکت ماهان که هسته آن احداث بزرگ‌ترين باغ هوشمند گردو و پسته غرب آسيا است بازديد از محور 60 کيلومتري شوربلاغ–شوطلو با قراردادي به ارزش 3144897000 ريال، دوره اجراي 20 ماه و پيمانکاري آبادگران آذرپروژه‌اي که 12 هزار مترمکعب خاکبرداري و 2500 تن آسفالت غلتکي و 1700 تن آسفالت توپکا در آن برآورد شده است افتتاح گيت خروجي و کلنگ‌زني مجتمع رفاهي مرگنلر کلنگ‌زني بيمارستان بين‌المللي بهمن و بازديد از کارخانه توليد ترانس شوط، جايي که فروزان با تأکيد گفت فناوري خط توليد ترانس، شرط رقابت صنعت برق است. اگرچه حاشيه هاي افتتاح اين کارخانه در نوع خود قابل تامل بود و مناسب طرح اين يادداشت تحليلي نيست ولي فروزان قول داد وزير اقتصاد را براي افتتاح و بهره برداري اين کارخانه در آتي نزديک به ماکو دعوت خواهد کرد.
در نشست‌هاي رسمي در تالار سازمان منطقه ازاد تجاري ماکو که با استقبال مردم و فعالان اقتصادي نمود يک محفل صميمي يافته بود، حاضران چهره‌هاي شاخصي بودند: امام جمعه ،آيت‌الله ديرباز عضو بخش اقتصادي مجلس خبرگان، فرماندار، مديرعامل منطقه دکتر گروسي و نماينده نهاد رياست‌جمهوري طلوعي. فروزان در همين نشست‌ها از حمايت مالي بيش از 1400 ميليارد توماني از بيمارستان‌ها در سطح مناطق آزاد سخن گفت و چهارخطه‌کردن جاده80 کيلومتري گيت ورودي منطقه تا ماکو، ساخت 24 مدرسه کانکسي جايگزين و جشن مدرسه سازي تا پايان شهريورماه سال جاري ، آسفالت 220 کيلومتر راه روستايي و برنامه‌هاي محروميت‌زدايي در پلدشت (مدارس، خانه بهداشت و راه‌سازي) خبر داد.
اما نکته کوبنده روايت، لايه‌اي است که در خبرهاي رسمي ديده نمي‌شود: در سفر ماکو حتي يک مدير استاني حاضر نشد حال آنکه در سفر فرداي همان روز، ششم شهريور، به منطقه آزاد ارس در جلفا، استاندار، نماينده مجلس و مسئولان مرتبط استاني حضور داشتند. اين تقارن، تفاوت در زيست‌بوم توسعه دو منطقه را به نمايش مي‌گذارد: جلفا با پيوند سازماني با تعامل استانداري در تبريز، از هم‌افزايي نهادي برخوردار است ماکو اما همچنان جزيره‌اي جدا افتاده است جزيره‌اي که اگر همين الگو ادامه يابد، به تعبير فعالان محلي به مجمع‌الجزاير اداري بدل خواهد شد.
فروزان در جريان بازديد از دشت زيتون بر فرآوري زيتون، پسته و گردو در محدوده منطقه تأکيد کرد و ظرفيت‌هاي شهرک اقتصاد دانش‌بنيان شمال‌غرب کشور، دهکده لجستيک 1820 هکتاري و مرکز لجستيک 270 هکتاري در مرز بازرگان را پيش روي فعالان گذاشت. او همچنين با اشاره به برنامه بهره‌برداري از نيروگاه خورشيدي 26 مگاواتي در دهه فجر 1404 با حضور رئيس‌جمهور، از 240 مگاوات ديگر در دست اقدام و هدف‌گذاري هزار مگاواتي طرح جامع خبر داد اقدامي که نشان مي‌دهد ماکو اگر اراده شود، مي‌تواند از واردکننده صرف انرژي به صادرکننده آن بدل شود.
مطالبات فعالان اقتصادي پنج گره گور
در نشست فعالان اقتصادي منطقه، پنج مطالبه محوري بر سر زبان‌ها آمد که هر يک به‌تنهايي گره‌اي ساختاري است و مجموعه آن‌ها با هم گره‌هاي کورکلاف توسعه ماکو را مي‌سازند.
نخست، بحران ارزي و جهش هزينه‌هاي توليد: فعالان به صراحت گفتند آزادسازي نرخ ارز و تورم ساختاري، حاشيه سود توليد را به سمت صفر ميل داده است. در اقتصاد مناطق آزاد که ماهيتاً بر واردات مواد اوليه و صادرات محصول استوار است، نوسان چندبرابري ارز يعني نابودي برنامه‌ريزي سرمايه‌گذار. راه‌حل مطرح‌شده ايجاد يک بانک مستقل ارزي در خدمت منطقه نه يک مطالبه سنديکايي، بلکه پيش‌شرط بقاي هر نقشه توسعه‌اي است.
دوم، عدم اجراي ماده 65 قانون احکام دائمي برنامه‌هاي توسعه کشور: ماده‌اي که تفويض اختيارات کامل به مديرعامل منطقه را هدف گرفته، اما در عمل ادارات گمرک، منابع طبيعي، محيط زيست، صمت و جهاد کشاورزي همچنان مستقل عمل مي‌کنند. به تعبير يک فعال، پنجره واحد وجود ندارد و يک مجوز از يک سال پيش هنوز صادر نشده است. نتيجه، همان است که ناظران مي‌گويند: تبديل منطقه آزاد به »مجمع‌الجزاير اداري« هزار و يک آستانه، بدون تصميم واحد.
سوم، خام‌فروشي: بيش از 80 تن شير خام در روز در منطقه توليد مي‌شود اما بدون هيچ صنايع تبديلي، خام از منطقه خارج مي‌شود. اين تنها يک آمار نيست نماد يک الگوي توسعه‌ستيز است که ارزش‌افزوده را به استان‌هاي ديگر و کشورهاي همسايه مي‌رساند و براي ماکو فقط بار زيست‌محيطي و فرصت‌سوزي شغلي باقي مي‌گذارد.
چهارم، تيرپارک و بحران لجستيک مرزي: صف‌هاي طولاني و سرگرداني کاميون: صف‌هاي طولاني و سرگرداني کاميون‌شت به گفته فعالان، تا 21 و 22 روز انتظار — در حالي است که جايگزيني حمل دريايي با جاده، هزار کاميون تردد روزانه در رفت و برگشت را تحميل کرده است. »20 روز صف ايستادن، منصفانه نيست.« احداث تيرپارک‌هاي هوشمند ديگر يک پيشنهاد فني نيست ملزومات رقابت با کريدورهاي رقيب ترکيه و قفقاز است.
پنجم، ساري‌سو: بازارچه مرزي ساري‌سو که بنا بود به مرکز مبادلات تجاري ايران و ترکيه بدل شود و براي آن جاده دسترسي يک‌کيلومتري نيز پيش‌بيني شده، معطل مانده است. در کنار آن، مطالبه استقلال کارت‌هاي مرزنشيني نشان مي‌دهد توسعه مرزي بي‌بهره‌مندي مردم بومي، توسعه نيست؛ اشغال فني مرز است. فراتر از اين پنج گره، فعالان خواستار خط انتقال نيروي کلان برق، زيرساخت مخابرات و اينترنت در شهرک‌ها، فعال‌سازي فرودگاه، برگزاري دوره‌اي کارگروه‌هاي توليد، حسابرسي شفاف با تأمين اجتماعي و احياي پارک امام ماکو نيز شدند فهرستي که نشان مي‌دهد انتظار جامعه اقتصادي ماکو نه از دولت، که از نظام مديريت توسعه است.
پروژه‌هاي ژئواکونوميک: کالبدشناسي جهش ماکو
برخلاف مطالبات معطل‌مانده، سبد پروژه‌هاي سخت‌افزاري ماکو پر و وزين است و اگر با نگاه ژئواکونوميک خوانده شود، تصوير يک »شاهراه آينده« را ترسيم مي‌کند.
کريدور ريلي سرخس–چشم‌ثريا، ستون فقرات اين نقشه است: امتداد ريل از جلفا به بازرگان و چشم‌ثريا که فروزان از آغاز اجراي آن با بودجه‌اي نزديک به سه ميليارد دلار پس از توافق نهايي با پورمحمدي، رئيس سازمان برنامه و بودجه، و ذاکري، رئيس راه‌آهن کشور، خبر داد. تا امروز ريل تا تبريز کشيده شده و حلقه ماکوچشم‌ثريا حلقه گمشده اتصال ايران به شبکه ريلي ترکيه و اروپاست.
اين کريدور، اگر تکميل شود، ايران را به نقطه کانوني ترانزيت شرق به غرب متصل مي‌کند و ماکو را از يک گذرگاه جاده‌اي فرسوده به گرهگاه لجستيک قاره‌اي ارتقا مي‌دهد. معناي استراتژيک اين حلقه در گره‌گشايي از صف‌هاي 20 روزه گمرک نيز روشن است: هر تن باري که به ريل منتقل شود، يک کاميون کمتر در تيرپارک معطل است.
در بُعد انرژي، بهره‌برداري از نيروگاه خورشيدي 26 مگاواتي در دهه فجر 1404 با حضور رئيس‌جمهور، 240 مگاوات در دست اقدام و هدف‌گذاري هزار مگاواتي طرح جامع، ماکو را در مسير تبديل به يکي از قطب‌هاي انرژي تجديدپذير کشور قرار مي‌دهد ظرفيتي که همراه با جانمايي زنجيره‌هاي پتروشيمي، مي‌تواند از واردات صرف به صادرات برق و محصولات شيميايي برسد و محاسبات اقتصادي منطقه را کاملاً دگرگون کند.
ادامه در شماره بعد